Cá anh vũ hay cá Buột (cá nhỏ) (Danh pháp khoa học: Semilabeo notabilis, Tên tiếng Thái: PaTỷ, PaThỷ) là loài cá thuộc Phân họ cá trôi (Labeoninae), Họ cá chép (Cyprinidae), Bộ cá vược (Cypriniformes).
Cá anh vũ có thân dài, phần trước hơi hình ống, gần tròn, phần sau dẹp bên. Bộ phận ngực bằng phẳng. Viền lưng từ mõm đến vây lưng có độ xiên lớn, sau đầu cao gồ lên làm lưng gù hẳn và cao nhất ở khởi điểm vây lưng, tạo thành 1 góc rõ ràng giữa phần trước và phần sau nó; sau vây lưng tương đối bằng thẳng. Viền bụng có độ cong nhỏ hơn viền lưng nhiều. Đầu tương đối lớn, chiều dài đầu nhỏ hơn chiều cao thân, còn chiều rộng đầu nhỏ hơn chiều cao đầu 1 ít và tương đương với chiều cao đầu qua giữa mắt. Mõm tròn rộng và nhiều thịt, nhô về phía trước; phía bên có 1 rãnh sâu, thẳng từ gốc râu mõm đến góc miệng, hướng vào trong và vòng gấp lại gần với góc miệng. Trên da mõm có các mấu nhô chất sừng, phần mấu nhô nằm sát miệng, có dạng hình bán nguyệt, chiều rộng chiếm 42,76% chiều dài từ sát miệng đến mút mõm. Lỗ mũi ở phía trên trước mắt, gần mắt hơn mút mõm. Mắt trung bình, ở phía trên và gần viền sau nắp mang hơn mút mõm. Khoảng cách 2 mắt rộng và hơi gồ, chiều rộng tương đương chiều dài mõm. Khi cá ngậm miệng nếp da mõm không phủ tới phần đáy của tam giác có nốt sần dưới cằm; giữa phần trước và phần sau của miệng không nằm cùng mặt phẳng mà phần trước nhô hẳn ra, phần từ miệng tới hết phần nhô phía sau chỉ bằng 1/2 từ miệng tới mút mõm, chiều rộng của miệng lớn hơn 1/2 chiều rộng của đầu. Có hai đôi râu. Râu mõm to và ngắn, nhỏ hơn đường kính mắt. Râu góc hàm nhỏ, thoái hoá hoặc không thấy.
Vây lưng không có gai cứng, viền sau lõm sâu, tia không phân nhánh cuối dài nhất, dài từ 1,2-1,3 chiều dài đầu (theo Yue Peiqi et al, 2000, ở cá thể trưởng thành tia này rất dài có thể tới 1,8 lần chiều dài đầu), khởi điểm ở trước khởi điểm vây bụng, gần mõm tới gốc vây đuôi. Vây ngực dài, chiều cao ngắn hơn chiều dài đầu một ít, mút sau không tới vây bụng, còn cách 3-4 tấm vẩy. Vây hậu môn có khởi điểm nằm giữa khởi điểm vây bụng và gốc vây đuôi, viền sau lõm trong, mút cuối không tới gốc vây đuôi (theo Yue Peiqi et al, 2000 ở cá thể đực trưởng thành thường tiếp cận với gốc vây đuôi). Vây đuôi phân thuỳ, mút nhọn, 2 thuỳ gần bằng nhau. Tỷ lệ giữa chiều dài của thuỳ đuôi bằng 3-3,7 (3,35) lần tia giữa của vây.
Thân phủ vẩy tròn, lược mang ngắn, nhỏ và có dạng hình tam giác, xếp thành hàng dày. Răng hầu nhỏ, nhọn dài, mặt nghiêng trơn bóng, mút đỉnh hơi hình móc câu. Đốt sống toàn thân 40 gồm: 4 đốt sống đầu của cơ quan Weber, 16 đốt sống thân và 20 đốt sống đuôi. Các xương sườn ở phía trên cột sống, có 8-10 chiếc trước vây lưng nghiêng về phía đầu, các xương sườn phía sau nghiêng về phía đuôi. Bóng hơi 2 ngăn: Ngăn trước hơi hình tròn (hoặc hơi dài 1 chút), bằng hoặc lớn hơn đường kính mắt; ngăn sau hình ống tròn, gần gấp 2 lần ngăn trước. Ruột rất dài, cuộn khúc nhiều lần, độ dài gấp 10-12 (11) lần thân (theo Yue Peiqi et al, 2000 tỷ lệ này là 12 lần chiều dài thân). Màng bụng màu trắng nhạt.
Màu sắc: Khi cá sống thân có màu nâu, phần bụng trắng sữa. Hai bên thân từ phía trên vây ngực đến gốc vây đuôi có 8-9 vân dọc màu nâu xám. Các vây có màu nâu sẫm.
Cá anh vũ sống ở thượng lưu các sông thuộc hệ thống sông Hồng, thường ở các sông lớn như sông Thao, sông Lô, sông Đà... nơi nước chảy, nước trong. Sau khi có đập thủy điện Hòa Bình cá Anh vũ trên sông Đà phân bố ca hơn như vùng Tạ Khoa, Tạ Bú, suối Tấc... Các nghiên cứu còn đi sâu vào các đặc điểm sinh học của cá như tập tính sinh sống, dinh dưỡng, sinh trưởng, sinh sản và bãi đẻ; đồng thời nêu lên khả năng đánh bắt, ngư cụ và mùa vụ khai thác, giá trị kinh tế và hiện trạng giảm sút nguồn lợi của cá Anh vũ trên toàn bộ hệ thống sông Hồng và trên cơ sở đó đề xuất biện pháp khai thác hợp lý, bảo tồn nguồn lợi.
Đặc điểm dinh dưỡng
Cá sống ở nơi nước chảy nhỏ, viền môi có nhiều mấu nhô chất sừng nên thức ăn chủ yếu bằng Perryphyton bám trên các giá thể nhỏ như tảo lục, tảo khúc. Kết quả phân tích về đặc điểm dinh dưỡng của cá Anh vũ cho thấy thức ăn của chúng là khuê tảo bám đáy có lẫn mùn bã hữu cơ cùng với một số động vật không sương sống khác (Phạm Báu và cộng tác viên, 2000).
Đặc điểm sinh trưởng và sinh sản
Khả năng tăng trưởng về chiều dài của cá Anh vũ chậm, sau năm thứ nhất chiều dài khoảng 11,07-12,32cm và tăng trưởng có thể đạt 200 - 300g/năm khi cá trên 2 tuổi (Phạm Báu và cộng tác viên, 2000). Chiều dài cá ở 2 tuổi từ 40 - 52,5cm (46cm), 3 tuổi từ 46,5 – 60cm (53,2cm), 4 tuổi dài 67,5cm. So với năm thứ nhất tốc độ tăng trưởng của năm thứ 2 là 32,3%, năm thứ 3 là 20,6%, năm thứ 4 là 24% (Nguyễn Văn Hảo & Ngô Sĩ Vân, 2001).
Cá Anh vũ sống ở môi trường nước chảy có rạn đá, sỏi ở đáy nên sự thành thục của cá phụ thuộc rất nhiều vào loại thức ăn, tác động của dòng chảy và mặt nước lớn. Cá bố mẹ được nuôi trong bể và trong ao, nước chảy và nước tĩnh với các loại thức ăn khác nhau như rêu bám, khuê tảo và thức ăn nhân tạo. Cá đực thành thục ở tuổi 2+ sớm hơn cá cái ở tuổi 4+. Mùa vụ sinh sản của cá Anh vũ trong năm trùng với thời gian lũ, nước đục từ tháng 6 đến tháng 9. Cá có hệ số thành thục thấp, từ 1,79-6,41% nhưng sức sinh sản khá cao khoảng 7.600-35.600 với kích cỡ cá tương ứng là 529-1400g (Hoàng Đức Đạt, 1963; Bộ Thuỷ Sản, 1996; Phạm Báu và cộng tác viên, 2000). Sinh sản nhân tạo bằng việc sử dụng hormone LRHa đã được nghiên cứu thử nghiệm thành công trong việc kích thích rụng trứng trên 1 cá thể cá Anh vũ có trứng ở giai đoạn IV (Phạm Báu và cộng tác viên, 2000). Cá phát dục vào cuối mùa thu và đẻ trứng vào tháng 2 đến tháng 5. Nơi đẻ có mực nước thay đổi từ 0,5 – 2,0m, thường là nơi đáy đá lắm hang hốc. Cá con nở ra ăn các cặn vẩn, động vật không xương sống nhỏ (Protozoa, Rotatoria) sau chuyển sang ăn mùn bã hữu cơ và tảo bám đáy (Nguyễn Văn Hảo và cộng tác viên, 2001).
Cá anh vũ thường bị nhầm lẫn với các loài cá như cá dầm xanh, cá pa vá, cá mõm trâu (Bangana behri).
Chuyên mục Gia Chánh là nơi thảo luận và cung cấp hướng dẫn của chuyên gia về các vấn đề nấu ăn cụ thể của bạn để giúp mọi người ở mọi trình độ kỹ năng trở thành đầu bếp giỏi hơn, nâng cao hiểu biết về nấu ăn và chia sẻ kiến thức ẩm thực quý giá.
Lưu ý khi đăng câu trả lời trong mục Gia Chánh: